Postęp w sporcie jest w coraz większym stopniu związany z wykorzystaniem nowych osiągnięć techniki, zwiększających możliwości skutecznego, wszechstronnego wspierania sportowca. Obecnie zakres posiadanej wiedzy na temat diagnozowania efektów treningu jest na tyle szeroki, że posiadamy wiele szczegółowych narzędzi pozwalających na monitoring treningu zarówno w warunkach laboratoryjnych, jak i terenowych. Są to jednakże rozwiązania bardzo szczegółowe, obrazujące zazwyczaj niewielki obszar oceny efektów treningu. Szczególnego znaczenia nabieraj zatem rozwiązania kompleksowe – pozwalające na szybkie i skuteczne gromadzenie informacji. W aspekcie poznawczym jako ogólny cel pracy postawiono próbę określenia możliwości zastosowania termografii do oceny gotowości wysiłkowej sportowców oraz osób nietrenujących. W aspekcie aplikacyjnym, celem badań było stworzenie metodycznych podstaw badań z wykorzystaniem termografii, dla oceny gotowości wysiłkowej. Cele szczegółowe dotyczyły czterech zagadnień: 1. Oceny wpływu różnych form rozgrzewki na zdolność wysiłkową; 2. Określenia typowych reakcji termalnych organizmu poddanego wysiłkowi fizycznemu o różnej objętości, intensywności i charakterze pracy; 3. Możliwości zastosowania termografii jako nieinwazyjnej metody oceny szybkości i skuteczności regeneracji po wysiłku o intensywności maksymalnej; 4. Poszukiwania relacji pomiędzy portretem termalnym sportowca a poziomem jego wydolności tlenowej oraz oceny skuteczności mechanizmów termoregulacji za pomocą termowizji. W realizacji badań oparto się na podstawowych założeniach wyjściowych, że reakcja termiczna organizmu na podjęty wysiłek fizyczny jest zależna od treści ćwiczeń, charakteru i intensywności pracy oraz pozwala na weryfikację gotowości wysiłkowej. Jak również, że jest ona związana z wydolnością oraz sprawnością mechanizmów termoregulacji. W toku badań oceniających możliwości monitorowania treningu przy pomocy obrazowania termograficznego wzięło udział 109 osób, wśród których znalazły się grupy nietrenujących mężczyzn i kobiet, a także sportowcy: wioślarze, zawodniczki piłki ręcznej i piłki siatkowej. W badaniach dla oceny reakcji termicznych organizmu wykorzystano metodę obrazowania termograficznego. Uzyskane wyniki wykazały, że zależność pomiędzy

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu choroby uznawane obecnie za schorzenia cywilizacyjne nie występowały tak często jak obecnie. Współcześnie zachorowania na cukrzycę, nowotwory, de-presję czy problem otyłości i narkomanii stały się tak powszechne, że poza nowoczesnymi i skutecznymi terapiami, sposobem na zahamowanie tego trendu wydaje się być przede wszystkim stosowana profilaktyka oraz edukacja zdrowotna. Różnorodne sposoby leczenia oraz pojawiające się społeczne mody dotyczące stylu życia sprawiają, że człowiek staje się zagubiony w wielości różnorakich, często sprzecznych ze sobą informacji. Powszechnie dostępne fakty na temat leczenia i diagnostyki, które mogą być pozyskiwane z niesprawdzonych źródeł, wyrządza-ją czasem zainteresowanym więcej szkody niż pożytku. Przedstawiciele środowiska medycznego nierzadko muszą walczyć nie tylko z brakiem wiedzy swoich pacjentów, ale także z wiedzą zdobytą w sposób nieprofesjonalny, która fałszywie przedstawia fakty i w konsekwencji staje się groźnym narzędziem. W takiej sytuacji tylko sprawdzona wiedza, poparta badaniami i oparta na dowodach naukowych, może być dla medyków różnych specjalności wskazówką do profesjonalnego postępowania ze swoimi podopiecznymi Opracowanie zostało przygotowane przez autorów, profesjonalistów i praktyków z różnych ośrodków naukowych, którzy analizując problematykę zdrowia i choroby przedstawiają najważniejsze zagadnienia przez pryzmat profilaktyki i edukacji zdrowotnej. Monografia została podzielona na dwie części. W pierwszej, dotyczącej zagadnień związanych z profilaktyką i edukacją zdrowotną dzieci i młodzieży, zostały zaprezentowane ważne aspekty opieki nad dzieckiem od momentu narodzenia, oraz omówiono udział pielęgniarki w propagowaniu kar-mienia naturalnego oraz funkcji edukacyjnej w zakresie szczepień ochronnych. Przedstawiono także aktualne problemy zdrowotne dzieci i młodzież w środowisku nauczania i wychowania, jakimi są alergie, otyłość oraz szerzący się problem społeczny narkomanii. Część druga monografii porusza aktualne zagadnienia profilaktyki i edukacji zdrowotnej osób dorosłych. Przybliżone zostały tutaj zagadnienia związane z pielęgniarstwem transplantacyjnym w zakresie pielęgniarskiej opieki okołotransplantacyjnej oraz przedstawiono główne założenia edukacji związanej z higieną stomatologiczną osób przygotowujących się do prze-szczepu narządowego i po zabiegu. Przeanalizowano wiedzę pacjentów po operacjach torakochiurgicznych na temat czynników ryzyka onkologicznych schorzeń płuc. Zwrócono uwagę na niezwykle ważny problem współczesnej medycyny, jakim jest prawo każdego człowieka do samodecydowania w zetknięciu z obowiązkiem ratowania życia pacjenta przez personel medyczny. Omówiono także procesy jakie zachodzą w rodzinie na skutek wystąpienia u jednego z jej członków nieuleczalnej choroby oraz wyzwania jakie stoją przed rodziną od momentu wy-krycia choroby, diagnostyki, procesu leczenia aż do śmierci pacjenta. Opisano istotność procesu edukacji zdrowotnej prowadzonej przez pielęgniarki na oddziałach zabiegowych. Omówiono i scharakteryzowano postawy społeczne wobec osób cierpiących na jedną z chorób cywilizacyjnych - depresję oraz poruszono tematykę stygmatyzacji i konieczności wsparcia oraz terapii osób, których krąg powiększa się z roku na rok. Opisano problem mobbingu w środowisku pracy oraz jego destrukcyjny wpływ na polskie pielęgniarstwo. Poruszono także zagadnienia związane z leczeniem i rehabilitacją osób trenujących siatkówkę, które doznały urazu stawy skokowego.

Model opieki pielęgniarskiej, skupiający się na na pacjencie, a nie na samej tylko chorobie i jej objawach, stosowany jest powszechnie w wielu krajach. Stawia on pacjenta i jego kontekst - środowisko życia, rodzinę - w centrum działania zespołu intedyscyplinarnego, podkreślając indywidualny charakter opieki i założenie elastycznego podejścia do podejmowania decyzji terapeutycznych. Tym samym, model ten uwzględnia preferencje i wartości pacjenta w opiece nad nim. Ten styl pielęgnowania, czyli opieka zorientowana na osobę (ang. patient cente-red-care), zdobywa coraz większą popularność, opierając się na 4 zasadach etycznych, związanych z podstawowymi prawami człowieka: autonomią, dobro-czynnością, nieszkodzeniem i sprawiedliwością. Udowodniono, że założenia takiej opieki zorientowanej na pacjenta wpływają na jakość jego życia oraz wyniki leczenia i pielęgnowania, zmniejszają ryzyko wystąpienia zespołu stresu pourazowego (PTSD) u pacjentów i ich rodzin, a u personelu medycznego poprawiają satysfakcję zawodową, zmniejszając ryzyko wypalenia zawodowego i poprawiając jakość pracy. Na podstawie takich założeń i obserwacji przygotowano niniejsze opracowanie, składające się z trzech rozdziałów tematycznych. Pierwszy rozdział skupia się na pracach opisujących opiekę medyczną, stawiającą pacjenta w centrum uwagi. Zawarto w nim prace związane z jakością życia pacjentów w różnych stanach chorobowych, aktualnymi społecznie zjawiskami związanymi z wojną na Ukrainie, kształceniu studentów pielęgniarstwa oraz opisujące zagadnienia etyczne w transplantologii. W kontekście opieki zorientowanej na pacjenta zaprezentowano prace związane z bezpieczeństwem podopiecznych oraz jakości komunikacji w zespołach medycznych, a także zagadnienia kliniczne dotyczące diety w padaczce lekoopornej i alergiach. Rozdział ten zawiera również wspomnienie o wybitnym naukowcu, profesorze Rudolfie Weiglu, który opracował szczepionkę przeciwko durowi plamistemu. Część druga monografii skupia prace badawcze i poglądowe dotyczące za-stosowania nowoczesnych zasad pielęgniarstwa w praktyce i w odniesieniu do nauki. W tym obszarze monografii zawarto prace na temat wewnątrzszpitalnego zatrzymania krążenia, obciążeń emocjonalnych pielęgniarek, wiedzy dietetycznej i aktywności fizycznej studentów pielęgniarstwa oraz pracy zmianowej personelu pielęgniarskiego. Opisano również zagadnienia związane z depresją u pacjentów z rakiem płuca, zespołem serotoninowym, rehabilitacji w stwardnieniu rozsianym, historii kształcenia pielęgniarek oraz szczepień przeciwko HPV. Trzecia część monografii zawiera w głównej mierze prace w formie studium przypadku, opisujące różnorodne rozwiązania problemów pielęgnacyjnych. Za-proponowane przez autorów opracowania rozwiązań tych problemów i zaprezentowane wyniki opieki mogą być przykładami dobrej i wzorcowej praktyki w leczeniu i pielęgnowaniu pacjentów. Zawarto tutaj opisy przypadków pacjentów z chorobą wrzodową żołądka, po resekcji żołądka, dziecka z przetrwałym przewodem tętniczym Botalla, chorobą zwyrodnieniową stawów, po amputacji kończyny dolnej, z zapaleniem płuc, po zabiegu strumectomii oraz po częściowej resekcji tchawicy. Monografię kończy rozdział opisujący udzielanie porady pielęgniarskiej w POZ pacjentom po przebytej hospitalizacji.

Ostatnie lata, zdominowane przez tematykę pandemii COVID-19, mają ścisłe od-bicie w codziennej praktyce medycznej. Konieczność szybkich i elastycznych zmian w środowisku medycznym, spowodowanych pandemią, oraz konieczność przedefiniowania ról zawodowych wpłynęła na personel medyczny i pacjentów objętych opieką. Skutki ekonomiczne, społeczne i zdrowotne tych wydarzeń są mocno zarysowane i jak prognozują specjaliści – będą odczuwane przez wiele lat. Zaprezentowane w opracowaniu prace ukazują szeroką tematykę, związaną w głównej mierze z wyzwaniami pracowników ochrony zdrowia w zakresie realizacji świadczeń zdrowotnych, zarówno w okresie pandemii, jak i w codziennej praktyce klinicznej. Monografia została podzielona na trzy części, w pierwszej - dotyczącej wyzwań pracowników ochrony zdrowia w dobie pandemii COVID-19 - przedstawiono najważniejsze zagadnienia związane z pracą profesjonalistów medycznych w obliczu nowego, niespodziewanego wyzwania zdrowotnego - pandemii COVID-19 - na życie personelu pielęgniarskiego oraz wpływ pracy w szpitalu covidowym na zdrowie i życie personelu pielęgniarskiego. Zawarto także zagadnienia kliniczne opisujące występowanie epizodów zatorowo-zakrzepowych u pacjentów hospitalizowanych z powodu COVID-19 oraz charakterystykę opieki okołoporodowej w trakcie trwania pandemii. Pamiętając o tym, że zachorowania na COVID-19 nie spowodowały zniknięcia innych, aktualnych problemów medycznych, opisano także bieżące tematy zdrowotne. Przeanalizowano także wiedzę osób podróżujących na temat chorób tropikalnych i zakaźnych oraz problematykę autonomii i autorytetu w pielęgniarstwie. Część druga monografii zawiera prace badawcze i przeglądowe dotyczące podmiotowości pacjenta podczas udzielania świadczeń zdrowotnych przez zespół pielęgniarski oraz innych specjalistów medycznych. Poruszono zagadnienia związane z problemami kardiologicznymi, niewydolnością nerek, dializoterapią i leczeniem nerkozastępczym, majaczeniem czy zespołem metabolicznym w praktyce pielęgniarskiej. W tej części monografii opisano zagrożenia zdrowotne personelu medycznego na oddziałach chirurgicznych i intensywnej terapii, scharakteryzowano wizerunek społeczny fizjoterapeuty oraz opisano wpływ multimediów jako narzędzia w pracy pielęgniarki. Trzecia część monografii zawiera głównie prace w formie studium przypadku, charakteryzujące różnorakie problemy pielęgnacyjne pacjentów, a autorskie propozycje ich rozwiązania są przykładami dobrej praktyki w zakresie leczenia i pielęgnowania. Mam nadzieję, że zagadnienia związane z wyzwaniami pracowników ochrony zdrowia w zakresie realizacji świadczeń zdrowotnych, będą dla Państwa ciekawe, a każdy z czytelników znajdzie w tym opracowaniu wiele ciekawych informacji, pozwalających na poszerzenie swojej wiedzy.

O edukacyjnej roli zabawy Na edukacyjne walory zabaw wskazywano już w ustawach i raportach Komisji Edukacji Narodowej. Owe zalecenia Komisji znalazły teoretyczne odbicie dziele Jędrzeja Śniadeckiego „O fizycznym wychowaniu dzieci”, w którym wiele uwagi poświęcił autor zabawie, upatrując w niej skuteczny środek w procesie umysłowego, moralnego i fizycznego wychowania dzieci. W ujęciu Władysława Osmolskiego zabawy ruchowe są szkołą życia dla młodzieży, sposobiącą ją do uczestnictwa w grupach społecznych. Zygmunt Gilewicz mówiąc o zabawie i jej roli w procesie wychowania wyraził pogląd, iż poprzez systematyczne uczestnictwo dzieci i młodzieży w zabawach i grach ruchowych wzrasta poczucie ich własnych możliwości i wartości. Zdaniem Romana Trześniowskiego zabawa towarzyszy człowiekowi w całym jego rozwoju osobniczym, a zwłaszcza w dzieciństwie i młodości. Barwi jego życie. Czyni je radosnym i przyjemnym. Wywołuje uczucie odprężenia i wypoczynku. Sprzyja ogólnemu wychowaniu i zdobywaniu wiedzy. O edukacyjnych i zdrowotnych walorach zabaw i gier ruchowych piszą Marian Bondarowicz i Tadeusz Staniszewski w „Podstawach teorii i metodyki zabaw i gier ruchowych”. Jednym z przejawów dojrzałości dziecka są – zdaniem autorów - jego umiejętności motoryczne, które w sposób najbardziej właściwy rozwijają się w toku kontaktów dziecka z różnymi formami zabaw i gier ruchowych. Mamy zatem pierwszy z aktywów tej pracy, a mianowicie jej edukacyjny wymiar. Drugą, równie czytelną zaletą są niewątpliwie kompetencje autorów. Przy czym są to kompetencje pełne - obustronne. Z jednej strony są oni autentycznymi znawcami omawianego zagadnienia. Będąc nauczycielami akademickimi dysponują dużym zasobem wiedzy teoretycznej, czemu dali wyraz w rozdziale l, mówiąc o wszechstronnym oddziaływaniu zabaw i gier ruchowych na rozwój człowieka w ontogenezie. Z drugiej strony obaj autorzy dysponują silnym punktem odniesienia do praktyki szkolnej, są bowiem wytrawnymi praktykami, dobrze wpisującymi się w zmieniającą się rzeczywistość edukacyjną. Dali temu wyraz w dalszej części opracowania /rozdz.2 i 3/, w której przybliżają czytelnikowi warsztat pracy pedagogicznej z uwzględnieniem jego warstwy podmiotowej i przedmiotowej. Płaszczyzną wyjściową do tych rozważań było założenie autorów, iż nowatorski warsztat pracy nauczyciela powinien zajmować z definicji i z konieczności kluczową pozycję w zmieniającej się rzeczywistości edukacyjnej. Dlatego też druga część książki ogniskuje się wokół metodyki nauczania zabaw i gier ruchowych, gier drużynowych, metodyki prowadzenia tych form aktywności ruchowej oraz lekcji jako podstawowej jednostki metodycznej w procesie nauczania. Wartość tych treści uwidacznia się w – niniejszym opracowaniu - w nowatorskich akcentach odnoszących się do autorskich toków i konspektów lekcyjnych, programów nauczania oraz metodyki nauczania i organizacji lekcji. Dalsze fragmenty książki koncentrują się wokół zastosowania zabaw i gier ruchowych w imprezach rekreacyjne - sportowych w różnych kręgach oddziaływań edukacyjnych /szkoła, środowisko pozaszkolne, instytucje organizujące czas wolny dzieci i młodzieży/. W końcowych fragmentach opracowania znajdujemy informacje na temat organizacji turniejów sportowych. Natomiast na końcu każdego rozdziału zamieszczone są pytania kontrolne pozwalające czytelnikowi na samoocenę i samokontrolę nabytych wiadomości i umiejętności.

Prezentowana książka dotyczy sportu i karier profesjonalnych sportowców we współczesnym zglobalizowanym świecie. Skupiamy się w niej na ruchliwości przestrzennej i zawodowej sportowców w mniej badanej pod tym względem dyscyplinie takiej jak tenis stołowy. Zjawisko migracji, jej politycznych, ekonomicznych i kulturowych przyczyn oraz konsekwencji stanowi obecnie ważny przedmiot badań naukowych, dyskusji politycznych i codziennych dyskusji osób, które obserwują kulturowe i społeczne przemiany swoich społeczności. Analizy migracji dotyczą także kultury fizycznej i sportu, i dotyczą m.in. oceny potencjału integracyjnego sportu dla imigrantów, jego roli w procesach ich adaptacji i asymilacji do nowych uwarunkowań społeczno-kulturowych w kraju docelowym migracji oraz badań stopnia umiędzynarodowienia klubowych rozgrywek sportowych, migracji zarobkowych trenerów, czy wreszcie coraz częstszych zmian obywatelstwa sportowców, podyktowanych przyczynami merkantylnymi. W książce przedstawione są wyniki badań empirycznych zagranicznych zawodników zatrudnionych w najwyższej męskiej i kobiecej lidze tenisa stołowego oraz współpracujących z nimi trenerów. W badaniach zastosowano standaryzowany kwestionariusz wywiadu, dotyczący charakterystyki społecznej i sportowej badanych oraz indywidualne wywiady pogłębione z zagranicznymi zawodnikami i trenerami. W pracy dokonano analiz strategii pozyskiwania i zasad zatrudniania zagranicznych zawodników w polskich klubach tenisa stołowego, motywów przyjazdów zagranicznych zawodników do Polski, sportowe losy badanych zawodników przed przyjazdem do Polski, postrzegane przez badanych różnice pomiędzy systemami szkolenia sportowego, problemy adaptacji zawodników do życia i pracy w Polsce oraz opinii na temat wpływu ich obecności na polski tenis stołowy. Anna Ciok jest pracownikiem Studium Wychowania Fizycznego Uniwersytetu Warszawskiego i trenerem badmintona. Michał Lenartowicz jest pracownikiem Katedry Nauk Humanistycznych i Społecznych AWF Warszawa i specjalizuje się w społecznych badaniach sportu i kultury fizycznej. Jest także autorem książki Klasowe uwarunkowania sportu i rekreacji ruchowej z perspektywy teorii Pierre’a Bourdieu (2012), współautorem (wraz z J. Moszem) książki Stadiony i widowiska. Społeczne przestrzenie sportu (2018; Wydawnictwo Naukowe Scholar) i współredaktorem (wraz z Z. Dziubińskim i Z. Krawczykiem) podręcznika dotyczącego socjologii sportu i kultury fizycznej pt. Socjologia kultury fizycznej (2019).

Zeszyt metodyczny został przygotowany w ramach projektu badań statutowych realizowanych w AWF Warszawa temat: wpływ warsztatów z wykorzystaniem elementów metody Video Interaction Training i treningu interpersonalnego na rozwój kompetencji społecznych i inteligencji emocjonalnej przyszłych nauczycieli wychowania fizycznego. Głównym adresatem publikacji są studenci kierunków nauczycielskich i trenerskich w uczelniach kształcących specjalistów kultury fizycznej oraz pracujący już nauczyciele wychowania fizycznego i trenerzy sportu, dla których może ona być użytecznym narzędziem w ich samokształceniu. Mamy także nadzieję, że nasze przemyślenia spotkają się z zainteresowaniem nauczycieli akademickich, szczególnie tych, którzy zajmują się edukacją kandydatów na wychowawców dzieci i młodzieży. Zeszyt służy za środek dydaktyczny w warsztatach umiejętności społecznych realizowanych w ramach programu studiów licencjackich w AWF Warszawa na kierunkach: Wychowanie Fizyczne i Sport. Takie jego wykorzystanie wydaje się najbardziej efektywne – jest to główny cel przygotowania tego opracowania. Zagadnienie kompetencji nauczycieli ma bardzo bogatą literaturę. Zawsze stanowiło centralny obszar badawczy pedagogiki (pedeutologii), a także psychologii wychowania oraz filozofii wychowania rozwijanych w paradygmacie humanistycznym. W badaniach i na drodze spekulacji wypracowano wiele klasyfikacji nauczycielskich dyspozycji zawodowych. Ich analiza pozwala wskazać na dwie główne kategorie: kompetencje instrumentalne (przedmiotowe) i kompetencje pedagogiczno-moralne (zawodowe). Te pierwsze zależą od umiejętności, sprawności i opanowanych przez nauczyciela wiadomości – ich posiadanie zabezpiecza metodyczno-organizacyjną sferę nauczania, są dość dobrze rozwijane w trakcie studiów i wszelkiego rodzaju szkoleń. Kompetencje pedagogiczno-moralne związane z zadaniami kształtowania postaw i przekonań uczniów, ich sytemu wartości – zależą od poziomu przygotowania psychologicznego, pedagogicznego i etyczno-kulturowego nauczyciela, są zdecydowanie rzadziej uwzględniane i w mniejszym stopniu realizowane w programach kształcenia na wydziałach pedagogicznych. Przedstawione w tym opracowaniu kompetencje społeczne i inteligencja emocjonalna stanowią drugi z wymieniony typów kompetencji nauczyciela. W przekonaniu wielu autorów, sukces zawodowy nauczyciela zależy od optymalnego rozwoju u niego wszystkich wyżej wymienionych kompetencji. Sukces ten przejawia się zarówno w efektach dydaktyczno-wychowawczych osiągniętych u uczniów, jak i w rozwoju samego nauczyciela – jego warsztatu dydaktyczno-wychowawczego, osobowości i zdrowia psycho-społecznego w całej karierze zawodowej. Kompetencje społeczne i inteligencja emocjonalna stanowią dużą wartość w warsztacie zawodowym pedagoga, szczególnie w przypadku nauczyciela wychowania fizycznego i trenera sportu. Dzięki nim, specjaliści ci mogą efektywnie stosować metody dydaktyczne, organizować grupę, rozpoznawać trudności, kształtować postawy uczniów wobec przedmiotu, a także modelować te kompetencje u swoich podopiecznych – działać przykładem osobistym. Dzieje się tak dlatego, że dzięki kompetencjom społecznym i inteligencji emocjonalnej nauczyciel buduje z wychowankiem przestrzeń na dialog, zrozumienie, współpracę a to, jest niezbędnym warunkiem otwarcia się ucznia na doświadczenia edukacyjne – przyjęcie proponowanych treści. W rezultacie osiągana jest zupełnie inna, wyższa jakość kształcenia. W treści zeszytu omówiliśmy istotę i uwarunkowania rozwoju kompetencji społecznych i inteligencji emocjonalnej. Wskazaliśmy na role tych dyspozycji w pracy nauczycieli wychowania fizycznego i trenerów sportu. Zamieściliśmy także materiał dydaktyczny pochodzący ze zrealizowanych ze studentami kierunku wychowanie fizyczne warsztatów psychologiczno-pedagogicznych poświęconych rozwojowi kompetencji społecznych i inteligencji emocjonalnej. Zeszyt nie zawiera natomiast gotowych osnów zajęć warsztatowych. Uważamy bowiem, że omawiana dziedzina wymyka się sztampie, standaryzacji – jeżeli w ogóle jakikolwiek rozwój i kształcenie mogą być ujęte w sztywną procedurę – dlatego podejmowanie prób kształtowania tych dyspozycji (zarówno u siebie jak i u innych) musi przebiegać z uwzględnieniem potrzeb i możliwości zaangażowanych podmiotów oraz warunków organizacyjnych tego procesu. Mamy nadzieję, że wszystko to zostało jasno wyjaśnione w tekście. Czytelników serdecznie prosimy o opinie na temat podjętego zagadnienia. Jesteśmy bardzo zainteresowani rozwojem naszego warsztatu zawodowego, jak również budowaniem dialogu służącego rozwojowi kompetencji społecznych nauczycieli.

Książka składa się z czterech części, ułożonych w logiczną całość, a mianowicie od rozważań na najwyższym szczeblu teoretycznej ogólności, rozważań filozoficznych i teologicznych, poprzez nauczanie społeczne Kościoła na temat kultury fizycznej oraz w sposób celowy wyodrębnione w jedną z części nauczanie Jana Pawła II, do postaw Kościoła katolickiego, na które składa się zarówno wiedza i stosunek emocjonalny hierarchii Kościoła do kultury fizycznej jak i praktyczne działania organizacyjne w dziedzinie kultury fizycznej. W pierwszej części zatytułowanej Kultura fizyczna w świetle filozofii i teologii zostało omówionych pięć zagadnień. Pierwsze z nich zostało poświęcone filozoficznym i teologicznym podstawom kultury fizycznej. Podstawy te zostały zarysowane w sposób chronologiczny na podstawie dorobku takich autorytetów chrześcijańskich jak Aureliusz Augustyn, Tomasz z Akwinu, J. Maritain, E. Gilson, E. Mounier oraz P. Teilhard de Chardin. Drugie dotyczy kwestii kultury fizycznej omawianej przez pryzmat archetypu chrześcijańskiego, innymi słowy, przez pryzmat chrześcijańskiej symboliki. Tutaj zostały przedstawione fundamentalne kwestie kultury fizycznej poprzez odwołanie się do pewnych wzorów, modeli chrześcijańskich, historycznie oddalonych w czasie, ale w porządku teologicznym aktualnych i mających zastosowanie w wyjaśnianiu współczesności. Trzecie poświęcone jest kwestiom etycznym rozpatrywanym w kontekście sportu. Tutaj zostały omówione zagadnienia szczegółowe z wykorzystaniem podziałów i charakterystycznej dla etyki terminologii. Zwrócono uwagę na potrzebę etyki w sporcie, omówiono rozumienie i przedmiot etyki sportu, czym jest moralna powinność, jaką rolę odgrywa sumienie, aby skoncentrować swą uwagę na metafizyce moralności w sporcie. Czwarte zagadnienie dotyczy kwestii zapomnianych już chyba w naukach społecznych o kulturze fizycznej, a mianowicie kwestii aretologicznych. Aretologia jest nauką o cnotach, którą z tak wielkim powodzeniem rozwijali nasi wielcy nauczyciele okresu starożytności greckiej, tacy jak Sokrates, Platon, Arystoteles, ale także w okresie średniowiecza Tomasz z Akwinu. To oni wypracowali zestaw cnót kardynalnych, które w życiu każdego człowieka, w tym także sportowca, winny być drogowskazami. Do nich z pewnością należą roztropność, sprawiedliwość, umiarkowanie i męstwo. Rozważania kończą się próbą odpowiedzi na pytanie, czy sport potrzebuje aretologii? Piąte zagadnienie poświęcone jest omówieniu i ukazaniu sportu w świetle dwóch wielkich prądów myślowych w kulturze europejskiej, a mianowicie humanizmu antyteistycznego oraz humanizmu katolickiego. Okazuje się, że wymienione prądy, nie wnikając w uzasadnienia szczegółowe i analizując je pod kątem kultury fizycznej, nie są wobec siebie antynomiczne, ale w jakimś sensie komplementarne. Przynajmniej jeśli chodzi o warstwę argumentacyjną w wymiarze racjonalnym i ograniczoną do świata doczesnego. Argumentacja teologiczna nie ma charakteru opozycyjnego, ale wzmacniający i obudowujący kulturę fizyczną dodatkowymi wartościami, które ją wspierają i nobilitują. W części drugiej zatytułowanej Kultura fizyczna a społeczne nauczanie Kościoła pomieszczone zostały trzy zagadnienia. Pierwsze z nich dotyczy wyjaśnienia inspiracji biblijnych dla kultury fizycznej. Przedstawione zostały zapisy biblijne, interpretowane w duchu soborowym, które odnoszą się do podstawowych wartości kultury fizycznej. Ukazana została wartość ciała w kontekście kreacjonizmu bożego, w swej funkcji znakowej, a także w kontekście metafor św. Pawła. Drugie zagadnienie poświęcone zostało przedstawieniu poglądów papieży na kulturę fizyczną od Piusa X, poprzez Piusa XI, Piusa XII, Jana XXIII, Sobór Watykański II do Pawła VI. Ukazana w ten sposób została ewolucja poglądów papieży oraz Soboru względem kultury fizycznej. Nie tyle chodzi o zmianę stanowiska, bowiem zapoczątkowana przez Piusa X linia argumentacyjna, odwołująca się do zapisów Pisma świętego i nauki Doktorów Kościoła, pozostawała bez zmiany, ile raczej potwierdzanie przez kolejnych papieży wypracowanego, pozytywnego stanowiska wobec kultury fizycznej. Trzecie zagadnienie dotyczy prezentacji nauczania społecznego na temat kultury fizycznej episkopatów narodowych. Mamy tu do czynienia z nauczaniem na temat kultury fizycznej na poziomie kościołów narodowych, lokalnych. Omówionych zostało pięć listów pasterskich wydanych przez Episkopat Włoch, Portugalii i Polski (3 listy). Na część trzecią zatytułowaną Jana Pawła II wizja kultury fizycznej składają się cztery zagadnienia. W pierwszym z nich zostały przedstawione kwestie fundamentalne dla kultury fizycznej, takie jak: sport w kontekście dowartościowania świata doczesnego, sport w kontekście nobilitacji ludzkiego ciała, dowartościowanie ciała jako warunek nobilitacji sportu i sport w kontekście etyki. W drugim zagadnieniu podjęto próbę interpretacji uniwersalnego przesłania Jana Pawła II w odniesieniu do świata sportu. Tutaj wykorzystano nauczenie papieża podczas pielgrzymki do Polski w 1999 roku, która była najdłuższa i uznana za najbardziej sentymentalną. Skoncentrowano uwagę na takich wartościach jak sprawiedliwość, wiara, rozum, wolność, prawda, wychowanie, miłość, postęp, świętość i wiele innych, które omówiono w kontekście sportu. Trzecie zagadnienie dotyczy nauczania Jana Pawła II podczas Wielkiego Jubileuszu Sportowców Roku 2000. Obejmuje ono takie kwestie jak: sport w służbie rozwoju człowieka integralnego, sport jako szkoła ludzkich charakterów, sportowcy jako atleci ducha i zagrożenia dla sportu. Wszystkie wystąpienia Jana Pawła II, przesycone wielką mądrością i mistyką, były z jednej strony rachunkiem sumienia dla sportu, z drugiej natomiast modlitwą za sport. Czwarte, ostatnie zagadnienie zostało poświęcone koncepcji turystyki Jana Pawła II, który, dostrzegając dynamiczny rozwój tej dziedziny, widzi w niej szansę na humanizację i personalizację relacji międzyludzkich. Podejmuje kwestie ewangelizacji przez turystykę, budowania przyjaźni między ludźmi i narodami, solidarności z ubogimi, ekologicznych postaw ludzi, ale także zwraca uwagę na patologie turystyki. Na część czwartą zatytułowaną Postawy Kościoła wobec kultury fizycznej składają się cztery zagadnienia. Dwa z nich poświęcone zostały praktyce Kościoła rzymskokatolickiego w dziedzinie kultury fizycznej, wyrażającej się z jednej strony w organizacji i działalności stowarzyszeń kultury fizycznej, z drugiej natomiast na praktycznych działaniach Kościoła mających na celu dokonanie swoistej sanacji sportu. Dwa kolejne zagadnienia dotyczą postaw wobec kultury fizycznej Kościoła hierarchicznego. Dotyczy to zarówno członków Episkopatu Polski, księży diecezjalnych i zakonnych, ale także nielicznej zbiorowości świeckich. Omówione także zostały postawy najmłodszej części hierarchii Kościoła rzymskokatolickiego w stosunku do interesującej nas dziedziny, a mianowicie postawy alumnów wyższych seminariów duchownych Kościoła rzymskokatolickiego w Polsce. Tak skonstruowana całość ma zasygnalizowany wcześniej pewien logiczny porządek, choć świadomi jesteśmy jej słabych punktów i niedoskonałości. Polegają one przede wszystkim na asymetryczności omawianych problemów, zarówno jeśli chodzi o obszerność wywodu jak i merytoryczne pogłębienie prowadzonych analiz. Nie uwzględniono ponadto wszystkich możliwych pól analizy. W sposób bardzo ograniczony potraktowano kwestie chrześcijańskiego wychowania do kultury fizycznej, nie uwzględniono także znaczących systemów wypracowanych w ramach zgromadzeń zakonnych, jak choćby pijarskiego czy salezjańskiego. Są i inne drobniejsze niedociągnięcia i uchybienia, które uważny czytelnik z łatwością wychwyci. Niezależnie od wszystkiego, wiedzieć należy, że jest to pierwsza próba w Polsce tak kompleksowego ujęcia zagadnienia. Wcześniej ukazały się na naszym rynku wydawniczym prace napisane z pozycji filozofii autorstwa ks. S. Kowalczyka, J. Kosiewicza, M. Mylika oraz rozdziały książkowe ks. M. Krąpca, z pozycji teologii ks. J. Cygana, ks. H. Skorowskiego, ks. M. Graczyka, A. Smolenia, ks. F. Siega, ks. P. Kasiłowskiego, ks. A. Potockiego, ks. Z. Łyko, z pozycji pedagogiki ks. K. Misiaszka, A. Pawłuckiego, ks. J. Marszałka, ks. J. Niewęgłowskiego, M. Barlak, ks. R. Pawlasa, ks. S. Chrobaka, ks. J. Jońca, z pozycji historii M. Ponczka i E. Małolepszego. Autor pracy zajmuje się niniejszą problematyką od blisko 30 lat, a zadebiutował swoim pierwszym tekstem w 1985 roku zatytułowanym Ontologiczne wyznaczniki aksjologii ludzkiego ciała we współczesnej filozofii i teologii katolickiej, zamieszczonym w Roczniku Teologicznym ChAT. Ukazał tym samym niejako nowy obszar prowadzenia badań naukowych z pozycji nauk społecznych o kulturze fizycznej.

Słownik języka polskiego PWN definiuje rodzinę lakonicznie jako „małżonko-wie i ich dzieci, ogólniej też: osoby związane pokrewieństwem lub powinowactwem” . Obszerniejszą definicję pojęcia rodziny znajdziemy w Encyklopedii PWN, w której obecny jest między innymi zapis, że jest to „forma życia zbiorowego, występująca w zróżnicowanych historycznie i kulturowo formach, której istotą są dwa rodzaje więzi społecznych: małżeńska i rodzicielska, a w niektórych typach rodzin również więź powinowactwa”. Autorzy przyznają również, że „jednoznaczne zdefiniowanie rodziny jest sprawą trudną i budzącą kontrowersje” . Historycznie rodzina zawsze była ważnym, zwykle najważniejszym punktem odniesienia jej członków w relacjach ze światem. Stanowiła obszar transmisji systemu wartości danej społeczności, przysposobienia do funkcjonowania w konkretnej rzeczywistości kulturowej i cywilizacyjnej . W rodzinie jej młodsi członkowie nabywali również praktyczne umiejętności potrzebne w dalszym życiu. Patriarchalne modele rodziny w kulturze zachodniej zakładały, iż jej głową jest do-rosły mężczyzna (np. pater familias w starożytnym Rzymie), a jego małżonka oraz dzieci (a niekiedy też seniorzy rodu), są jemu podporządkowani. Najczęściej oznaczało to, iż decyzje dotyczące wychowania dzieci podejmował ojciec, choć w prak-tyce bardziej zaangażowana w ich formację była matka . W wielu historycznych społeczeństwach na pewnym etapie obowiązek wychowania dzieci, przynajmniej częściowo, przejmowały na siebie wyspecjalizowane instytucje, głównie różnego typu szkoły, jednak uwarunkowania rodzinne zawsze wywierały istotny wpływ na losy jednostki. W przeszłości rodziny w różnych stanach społecznych były również miejscami kształtowania się potrzeb związanych z aktywnością fizyczną, która towarzyszyła spontanicznej ekspresji radości, czasowi świętowania, kultywowania obyczaju związanego z rytuałami przejścia (gry i zabawy ruchowe, tańce, obrzędy weselne itp.). W historiografii, także tej odnoszącej się do kultury fizycznej, zarówno powszechnej, jak i polskiej – ze względu na specyfikę materiału źródłowego i tradycje badawcze – znajdziemy relatywnie więcej opracowań poświęconych instytucjonalnemu (np. szkolnemu) przysposobieniu do aktywności fizycznej i wychowaniu fizycznemu.Rodzina jako przestrzeń rozwoju ruchowego stanowi wdzięczne pole również do badań historycznych.

Socjologia kultury fizycznej jest subdyscypliną socjologiczną zajmującą ugruntowaną pozycję w aka-demiach wychowania fizycznego, ale także na wielu uniwersytetach i uczelniach niepublicznych, które prowadzą proces kształcenia na kierunkach wychowanie fizyczne, rekreacja ruchowa, turystyka, sport oraz rehabilitacja ruchowa. Podręcznik kierowany jest więc szczególnie do studentów wychowania fizycznego i sportu, ale także do studentów z innych obszarów nauki, którzy zainteresowani są sportem rekreacyjnym i wyczynowym osób w pełni sprawnych i niepełnosprawnych, wpływem zmian społeczno-kulturowych i ekonomicznych na współczesny sport, wychowaniem fizycznym, ludzką cielesnością i zdrowiem, czy problemami kobiet w sporcie. Ze względu na medialną popularność sportu wyczynowego, jego wysoki poziom komercjalizacji i duży oddźwięk społeczny wydarzeń sportowych, problematyka socjologii kultury fizycznej uwzględniana jest także na takich kierunkach studiów jak dziennikarstwo, antropologia, pedagogika, marketing i kulturoznawstwo, a także na studiach socjologicznych, podczas których studenci w mniejszym lub większym wymiarze zapoznają się z zagadnieniami omawianej subdyscypliny. Przygotowując podręcznik chcieliśmy dotrzeć do zróżnicowanego pod względem merytorycznych kompetencji grona odbiorców uczestniczących w procesie kształcenia na poziomie wyższym, ale także do licznego grona pracowników szeroko rozumianej kultury fizycznej, a mianowicie nauczycieli wychowania fizycznego, trenerów i instruktorów, dziennikarzy sportowych, menedżerów sportu, organizatorów sportu i turystyki, a także do osób pragnących poznać społeczne funkcje interesującej nas dziedziny. Wymagało to czasem pewnych kompromisów dotyczących łączenia socjologicznej precyzji wypowiedzi z potrzebami odbiorców, którzy są ekspertami w swoich dziedzinach, ale niekoniecznie wykwalifikowanymi formalnie socjologami lub studentami socjologii. Socjologia kultury fizycznej jest nauką zajmującą się opisywaniem oraz wyjaśnianiem związków jakie zachodzą między życiem społecznym i kulturą a kulturą fizyczną. Zakres zagadnień obejmujących przedmiot analiz socjologii kultury fizycznej wykracza poza problematykę analizowaną przez socjologię sportu, choć większość tematów poruszanych w niniejszym podręczniku można przypisać także bezpośrednio do obszaru zainteresowań socjologów sportu, szczególnie przy często przyjmowanym przez badaczy i redaktorów czasopism socjologii sportu bardzo szerokim zakresie tego pojęcia. Choć, jak słusznie zauważa Stempień, współcześnie − zgodnie z tradycją zachodnią − bardziej spopularyzowana jest w Polsce nazwa socjologii sportu, jednak ze względu na ujęte w podręczniku treści wykraczające poza sport wyczynowy lub sport profesjonalny (m.in. aktywności sportowo-rekreacyjne poza systemem rywalizacji sportowej, rekreacją ruchową dorosłych, młodzieży i dzieci w czasie wolnym, szkolnym i pozaszkolnym wychowaniem fizycznym), związek prezentowanych treści nie tylko z socjologią, ale także z naukami o kulturze fizycznej oraz tradycję stosowania nazwy, postanowiliśmy ją pozostawić także w tytule niniejszego tomu. Z uwagi na dużą różnorodność podejmowanych zagadnień, socjologia kultury fizycznej często przekracza wyznaczone granice socjologicznej eksploracji i wchodzi na obszar pokrewnych dyscyplin naukowych (i subdyscyplin, których nazwy uzupełniane są często o pojęcie sportu), takich jak filozofia, historia, antropologia, kulturoznawstwo, psychologia, pedagogika i politologia. Socjologia kultury fizycznej korzysta również z ustaleń teorii wychowania fizycznego, rekreacji ruchowej, turystyki i teorii treningu sportowego. Podręcznik jest próbą systematyzacji dorobku socjologii kultury fizycznej. Występują w nim zarówno aspekty teoretyczne jak i empiryczne. Podręcznik został skonstruowany przez pryzmat pod-stawowych pojęć i kategorii, mających ugruntowane miejsce w socjologii ogólnej i różnych subdyscyplinach socjologicznych, które jednocześnie w sposób najpełniejszy zakreślają obszar socjologii kultury fizycznej. Zostały w nim wykorzystane explicite bądź implicite różnorodne teorie wypracowane na gruncie socjologii, ale także charakterystyczne dla interesującej nas socjologii kultury fizycznej. Formułowane twierdzenia charakteryzuje różny poziom ogólności. Dotyczy to także interpretacji faktów, których znaczenie ma charakter lokalny bądź globalny. Z uwagi na fakt, że Socjologia kultury fizycznej jest podręcznikiem, którego poszczególne rozdziały są dziełem wielu autorów, nie ma ona w pełni jednolitego charakteru. Dotyczy to zarówno podejść metodologicznych, stosowanej terminologii i proporcji między zagadnieniami teoretycznymi a empirycznymi. Podręcznik składa się z czterech części, w których usytuowane zostały poszczególne rozdziały. W procesie systematyzacji zajmującej nas problematyki kierowaliśmy się dwiema podstawowymi zasadami, a mianowicie teoretyczną i dydaktyczną. Obie zasady niejako nawzajem się deter-minowały i sprzyjały eksplikacji poszczególnych problemów według z góry ustalonego porządku. Uzyskano przy tym taką konstrukcję podręcznika, że poszczególnych rozdziałów nie trzeba koniecznie poznawać w ustalonej spisem treści kolejności, ale można z nich korzystać w zależności od potrzeb i niejako tworzyć nową strukturę podręcznika, adekwatną do wymagań w różnych szkołach, na różnych wydziałach i kierunkach studiów. Zadaniem podręcznika jest dostarczenie czytelnikom podstawowej wiedzy socjologicznej, ale przede wszystkim wiedzy o zjawiskach i procesach występujących we współczesnej kulturze fizycznej w Polsce i na świecie. Dotyczy to niemal wszystkich instytucjonalnych sektorów interesującej nas dziedziny, takich jak rekreacja ruchowa, turystyka, wychowanie fizyczne, ale przede wszystkim sport. W najmniejszym zakresie zostały uwzględnione zagadnienia rehabilitacji ruchowej, które pojawiają się w niektórych rozdziałach, ale nie zostały uwzględnione w takim wymiarze, na jaki może zasługują. Każdy z rozdziałów podręcznika ma jednakową strukturę formalną. Rozpoczyna się zarysowaniem problematyki, następnie scharakteryzowaniem podstawowych pojęć oraz eksplikacją zagadnień podstawowych. Kończy się natomiast spisem wykorzystanych pozycji bibliograficznych, wykazem zalecanej literatury oraz pomocniczymi pytaniami sprawdzającymi. Zespół autorów przyjął zasadę, że podręcznik powinien być w miarę łatwy w odbiorze. Zrezygnowano zatem ze skomplikowanych wywodów, zawiłych pojęć, ale także nadmiaru przypisów i bibliograficznych odsyłaczy. Podręcznik został napisany językiem w miarę jasnym i klarownym, jednak bez stosowania nadmiernych uproszczeń. Chodziło bowiem o to, aby mogły z niego korzystać osoby o różnym stopniu przygotowania, zarówno słuchacze studiów licencjackich, magisterskich oraz dokto-ranckich, jak i liczna rzesza pracowników sektora kultury fizycznej. Niniejszy podręcznik w pewnym zakresie nawiązuje do przygotowanego pod redakcją Zbigniewa Krawczyka i wydanego w 1995 roku podręcznika zatytułowanego Socjologia kultury fizycznej. Pod-ręcznik dla studentów wychowania fizycznego oraz do podręcznika pod redakcją Zbigniewa Dziubińskiego i Zbigniewa Krawczyka wydanego w 2011 roku i zatytułowanego również Socjologia kultury fizycznej. Z drugiej jednak strony stanowi nowe ujęcie problematyki, przede wszystkim poprzez uwzględnienie nowych kategorii socjologicznych, ważnych z punktu wyjaśniania zjawisk i procesów występujących w kulturze fizycznej w schyłkowej fazie społeczeństwa nowoczesnego. Jeśli chodzi o rozdziały pochodzące z poprzedniego podręcznika, to zostały one skorygowane, uaktualnione, uzu-pełnione treściowo, a także wzbogacone o nowe pozycje bibliograficzne. Nowe rozdziały zostały przygotowane przez nowych autorów na bazie ich dotychczasowego dorobku i wzbogaconego przez merytoryczne i bibliograficzne sugestie zespołu redakcyjnego. Odmienność przygotowanego pod-ręcznika polega również na tym, że został on przygotowany przede wszystkim przez zespół byłych i aktualnych pracowników Zakładu Filozofii i Socjologii Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie. Bowiem jedynie dwa ze wszystkich dwudziestu sześciu rozdziałów zostały przygotowane przez autorkę reprezentującą inną szkołę wyższą. Dążąc do nadania Socjologii kultury fizycznej formy podręcznikowej podjęto próbę uporządkowania zebranego materiału. W wyniku dyskusji członków zespołu redakcyjnego wyodrębniono cztery obszary tematyczne, które ze względu na swą doniosłość i znaczenie w socjologii porządkują zgromadzony materiał i nadają mu w miarę logiczną całość. Zaznaczyć jednak należy, że owa konstrukcja ani nie pretenduje do miana jedynej, ani też doskonałej. Zatem zaprezentowana struktura ma charakter dyskusyjny, ale także może inspirować do poszukiwań w zakresie pomocy dydaktycznych. Na część pierwszą zatytułowaną Prolegomena składa się siedem rozdziałów o charakterze bar-dziej ogólnym, wprowadzających w problematykę socjologii kultury fizycznej. Dotyczy to zwłaszcza pierwszych dwóch rozdziałów, w których został zaprezentowany dorobek socjologii kultury fizycznej w Polsce i na świecie. Zostały w nich także przedstawione modele socjologii kultury fizycznej, podstawowe orientacje teoretyczno-metodologiczne w socjologii kultury fizycznej a także poznawcze i praktyczne funkcje interesującej nas subdyscypliny socjologicznej. Pięć kolejnych rozdziałów podejmuje kwestie kultury fizycznej w perspektywie społeczeństwa i kultury w szerokim rozumieniu. Ukazano kulturę fizyczną w perspektywie kultury globalnej koncentrując uwagę na zagadnieniach związanych z wyodrębnieniem różnych sfer kultury fizycznej, omówieniem wartości kultury fizycznej, ukazaniem socjologicznego i antropologicznego ujęcia interesującej nas dziedziny, ale także problematyki wychowania fizycznego jako procesu przygotowania do uczestnictwa w kulturze fizycznej. Skoncentrowano także uwagę na ukazaniu uwarunkowań i relacji występujących między zjawiskami i procesami zachodzącymi w społeczeństwie i kulturze a kulturą fizyczną. Ukazano związki kultury masowej z kulturą fizyczną, a także ujawniające lub nasilające się zjawiska w sporcie w kontekście gwiazd sportu jako idoli kultury konsumpcyjnej, sportu medialnego i zbiorowych tożsamości. Z kulturą masową w znaczącym stopniu wiąże się zagadnienie globalizacji oraz jej wpływu na przemiany w kulturze fizycznej. Ukazane zostało zagadnienie korzeni globalizacji w sporcie, a także omówione zostały jej wymiary, ekonomiczny i kulturowy. Obraz kultury fizycznej w społeczeństwie ponowoczesnym przedstawiono przez pryzmat zmieniających się wzorów i wartości ciała, aby w dalszej kolejności zająć się ponowoczesnym sportem dla wszystkich, sportem widowiskowym oraz ukazać postmodernistyczną refleksję nad kulturą fizyczną. Część pierwszą zamyka rozdział poświęcony obecności nowoczesności w olimpizmie i ruchu olimpijskim. Zostały w nim zarysowane antynomie i paralele jakie występują pomiędzy zjawiskami i procesami zachodzącymi w społeczeństwie nowoczesnym a zjawiskami i procesami zachodzącymi na gruncie olimpizmu, którego rewitalizacji dokonał Pierre de Coubertin. Na część drugą zatytułowaną Człowiek w społeczeństwie i kulturze fizycznej składa się kolejnych siedem rozdziałów ukazujących różnorodne relacje i zależności występujące w układzie człowiek, spo-łeczeństwo i kultura fizyczna. Dwa pierwsze rozdziały ukazują jednostkę w świetle podstawowej komponenty osobowości, jaką jest ludzkie ciało. Jest ono prezentowane jako fakt społeczno-kulturowy, w sposób zaś szczególny w perspektywie autotelicznych i instrumentalnych wartości i wzorów kultury fizycznej. Przedstawione jest również zagadnienie zdrowia fizycznego, psychicznego i społecznego. Dokonano także socjologicznej charakterystyki takich kategorii jak zdrowie i choroba. Ukazano ewo-lucję poglądów na temat zdrowia, zachowań społecznych w zdrowiu i chorobie, ale także występujące relacje między socjologią kultury fizycznej a socjologią zdrowia, medycyny i rehabilitacji. W kolejnym rozdziale podjęto problematykę sportu osób niepełnosprawnych, w tym ewolucji modelu relacji nie-pełnosprawnych ze społeczeństwem, ale także narodzin oraz rozwoju sportu niepełnosprawnych w Polsce i na świecie. Przedstawiono również ujęcia teoretyczne sportu osób niepełnosprawnych, omówiono zagadnienia dotyczące rehabilitacji ruchowej i adaptowanej aktywności fizycznej oraz problemy związane z klasyfikacją w sporcie niepełnosprawnych. Kolejne trzy rozdziały drugiej części poświęcone są ukazaniu relacji między socjologią kultury fizycznej a zagadnieniami socjalizacji i kontroli społecznej, a także socjologią moralności. Zagadnienie socjalizacji do kultury fizycznej przedstawiono w kontekście sposobów nabywania tego rodzaju kultu-ry, roli osobowości w procesie przyswajania kultury fizycznej, ale także rodzajów socjalizacji, w tym pierwotnej i wtórnej. Problematyka kontroli społecznej w kulturze fizycznej została ukazana przez pry-zmat wpływu prawa, moralności i religii. Zwrócono także uwagę na rolę i znaczenie zwyczaju oraz oby-czaju w zakresie kreacji i rekreacji fizycznej, ale także na rolę opinii publicznej w kształtowaniu postaw i zachowań wobec kultury fizycznej. Problematyka moralności w kulturze fizycznej została przedstawiona na bazie podstawowego stwierdzenia, że moralność w omawianej dziedzinie jest pochodną moral-ności danego społeczeństwa. Przedstawiono także zagadnienie podstawowej zasady moralnej w sporcie, a mianowicie fair play, ale także kwestię moralności sportowej w kontekście orientacji na sukces oraz moralne przesłanki ruchu olimpijskiego. Część drugą wieńczy rozdział poświęcony roli i znaczenia turystyki w życiu współczesnych społeczeństw. Przedstawione w nim zostało zagadnienie turystyki w perspektywie badań socjologicznych, ale także ukazano różnorodne typologie zachowań turystów. Skoncentrowano również uwagę na relacjach występujących między funkcjami turystyki a rolami społecznymi. Dokonano diagnozy uczestnictwa społeczeństwa polskiego w turystyce oraz zarysowano wizję ponowoczesnej turystyki. Część trzecią zatytułowaną Zbiorowości społeczne a kultura fizyczna konstytuuje sześć rozdziałów, z których trzy pierwsze ukazują kulturę fizyczną w perspektywie makrospołecznej. Bowiem dotyczą one związków między procesami narodotwórczymi i świadomością narodową a kształtowaniem się modeli aksjologicznych i instytucjonalnych kultury fizycznej. Ukazują rolę kultury fizycznej w budowaniu więzi narodowych, likwidowaniu bądź osłabianiu konfliktów i stereotypów narodowych. Przedstawiają zagadnienie klasowych i warstwowych uwarunkowań kultury fizycznej. Polega ono na ukazaniu klasowych i warstwowych determinant uczestnictwa w kulturze fizycznej oraz jej miejsca w stylu życia. Dopełniającym elementem problematyki narodu oraz klas i warstw społecznych jest zagadnienie dotyczące charakteru państwa i stosunków politycznych oraz ich wpływu na znaczenie kultury fizycznej w różnych formacjach społeczno-politycznych. Kolejne trzy rozdziały niniejszej części podejmują zagadnienie relacji występujących między kulturą fizyczną a ważnymi organizacjami społecznymi, takimi jak szkoła, Kościół i rodzina. Zagadnie-nie dotyczące edukacji fizycznej i sportu w szkole zostało przedstawione w układzie ewolucyjnym, a mianowicie od organizacji owych dziedzin w społeczeństwach przednowoczesnych do ich organizacji w rozwiniętych społeczeństwach (po)nowoczesnych. Problematyka występujących relacji między Kościołem rzymskokatolickim a kulturą fizyczną została ukazana w wymiarze teoretycznym i empirycznym. Przedstawione zostało nauczanie Jana Pawła II na temat kultury fizycznej, a następnie postawy Kościoła hierarchicznego wobec kultury fizycznej oraz organizacja sportu katolickiego w wymiarze krajowym i międzynarodowym. Problematyka występujących powiązań między kulturą fizyczną a ro-dziną została przedstawiona przez zestawienie funkcji rodziny i funkcji kultury fizycznej, ale także przez ukazanie roli i znaczenia rodziny w przygotowaniu do uczestnictwa w kulturze fizycznej, w tym na przy-kładzie rodziny polskiej. Na część czwartą, ostatnią, zatytułowaną Procesy społeczne w kulturze fizycznej składa się również sześć rozdziałów. W trzech z nich skoncentrowano uwagę na ukazaniu zachodzących procesów w kulturze fizycznej, które są konsekwencją zmian i procesów zachodzących w społeczeństwach modernistycznych i postmodernistycznych. Należą z pewnością do nich procesy profesjonalizacji, komercjalizacji, ale także społecznych uwarunkowań kariery sportowej, ściśle powiązanej z ruchliwością spo-łeczną. Procesy te, każdy na swój sposób, przenikają ze społeczeństwa i kultury do kultury fizycznej i wywierają przemożny wpływ na interesującą nas dziedzinę. Tworzy się specyficzny rynek pracy w dziedzinie kultury fizycznej, wyodrębnia się i następuje krystalizacja zawodów oraz zarysowuje się wyraźny podział na sportowców amatorów i zawodowców. Obecność środków finansowych w kulturze fizycznej a także jej komercjalizacja czynią z niej strukturę podobną do organizacji formalnej nastawionej na zysk. Pewnym dopełnieniem omówionych rozdziałów czwartej części jest prezentacja zagadnienia kariery sportowej oraz jej społecznych uwarunkowań. Ukazuje ona specyfikę zawodu sportowca i kariery sportowej, ale także ruchliwości społecznej w sporcie oraz procesu odchodzenia od sportu, kończenia kariery sportowej. Dwa kolejne rozdziały dotyczą społecznego zróżnicowania uczestnictwa w kulturze fizycznej. W pierwszym z nich przedstawiona została problematyka uczestnictwa w kulturze fizycznej jednostek i grup społecznych, które jest determinowane miejscem zamieszkania (miasto-wieś), czynnikami społeczno-ekonomicznymi, demograficznymi, kulturowymi, historycznymi i obyczajowymi. Ukazane też zostały społeczne bariery uczestnictwa w kulturze fizycznej. W drugim natomiast skoncentrowana została uwaga na płci, jako przyczynie różnic i nierówności występujących na gruncie kultury fizycznej. Przedstawiono socjologiczne założenia teoretyczne na temat płci i nierówności płciowych, ale także uwarunkowania społeczne sportu kobiet. Skoncentrowano także uwagę na zagadnieniu społecznego konstruowania różnicy płci w kulturze fizycznej oraz kwestie dotyczące nierówności płciowych w organizacjach sportowych, w kulturze masowej, ale także w konsumpcji sportowej. Część czwartą podręcznika zamyka rozdział poświęcony zagadnieniom dewiacji w sporcie wyczynowym. Do analizy zjawiska wykorzystano podstawowe perspektywy teoretyczne, a mianowicie funkcjonalizmu strukturalnego i symbolicznego interakcjonizmu. Dokonano próby wyjaśnienia różnorodnych dewiacji charakterystycznych dla współczesnych społeczeństw, ale także dewiacji charakterystycznych dla samego sportu. Omówiono destrukcyjną rolę dewiacji w społeczeństwie i sporcie oraz sposoby przeciwdziałania nim.

Koncepcja „podmiotu poznania” jest nową kategorią dla filozofii kultury fizycznej pozwalającą na wskazanie milcząco zakładanych zdolności poznawczych człowieka w ramach danej dziedziny kultury fizycznej. Wśród nauk o kulturze fizycznej nie ma jednego zakładanego „podmiotu poznania”, czego dowodem jest stosowanie różnych metodologii. Inspiracją dla tej pracy, która płynęła właśnie z tego poziomu analizy była obserwacja pojawiających się metod badawczych analizujących opinie, odczucia, poglądy i doświadczenia badanych osób. Metody te określamy mianem metod jakościowych. Mimo ustrukturyzowanych narzędzi badawczych stwarzają przestrzeń do wyrażenia przez osobę badaną swojego subiektywnego zdania lub opinii. Podmiot jest traktowany jako źródło wiedzy, a nie jako jej deformacji, którą należy ominąć badając jedynie fakty dostępne przy obserwacji i poddające się analizie statystycznej. Na poziomie refleksji antropologicznej w prezentowanej pracy podejmuję wysiłek odpowiedzi na pytania jaka jest natura doświadczenia wewnętrznego i autorefleksji nad nim w perspektywie dociekań fenomenologów? Jakie założenia na temat ciała i jego percepcji są obecne w naukach społecznych o kulturze fizycznej? O jakie wątki mogą wzbogacić nauki o kulturze fizycznej fenomenologiczne kategorie „ciała autonomicznego”, „ciała upodmiotowionego” i „zintegrowanego podmiotu poznania”? Dlatego też na poziomie rozważań antropologicznych sięgnęłam po pisma autorów z nurtu fenomenologicznego, których ujęcie ciała, doświadczenia wewnętrznego i świadomości pozwala zrekonstruować antropologiczne podstawy milcząco zakładane, lecz wykorzystywane na poziomie stosowanych metod jakościowych. Odsłanianie owej antropologicznej perspektywy rozpoczęłam w pracy od Kartezjusza. Kanta, Hume'a, Locke’a, aby dokonać rekonstrukcji wspólnych cech, jakie prezentują w myśleniu o ciele. Zamknęłam je w określeniu „uprzedmiotowione ciało”. Zabieg ten pozwolił mi na wyłonienie cech ciała „uprzedmiotowionego”, a następnie na wskazanie ich konsekwencji na poziomie epistemicznym dla samego podmiotu. Główna z nich to „bierna subiektywność”, ciało i jego wrażenia są niedostępne dla podmiotu lub ignorowane, bowiem ciało przynależy do świata rzeczy i jest jedynie postrzegane jako element doświadczenia zewnętrznego. Ciało jest dostępne jedynie poza podmiotem, a to oznacza, że przysługują mu kategorie opisu jak każdej rzeczy zewnętrznej, czyli można je standaryzować, porównywać, a nawet tworzyć wzorce do powielania. Sięgając po dorobek fenomenologów chciałam przybliżyć ciało jako przedmiot oglądu wewnętrznego, doświadczenia wewnętrznego. Zaprezentowane poglądy są próbą włączenia ciała w sferę podmiotu w dwóch znaczeniach. Jedno z nich związane jest z kategorią „autonomii ciała”, która opisuje jego autonomiczne względem „ja” zdolności uczenia się (pamięć mięśniowa), interpretacji danych kinestetycznych i przestrzennych, reakcji odruchowych. Drugie znaczenie związane jest z kategorią „upodmiotowienia ciała” opisująca dane, którymi ciało przejawia się „ja” jako fenomen dostępny w doświadczeniu wewnętrznym. Rozważania dotyczące ciała w świetle fenomenologii, uzupełniają wizję medyczną, biologiczną ciała. Stanowią propozycję teoretyczną dla tych nauk, dla których wizja medyczna czy biologiczna ciała jest za uboga, by realizować swoje cele poznawcze i do nich zaliczam nauki społeczne o kulturze fizycznej. Z obszaru refleksji nad teorią nauki w prezentowanej pracy jest rozdział dotyczący pozaracjonalnych treści poznania. Nauka w swoich procedurach po pierwsze nadal drugoplanowo traktuje dane jakościowe dotyczące podmiotu, a po drugie najbardziej ceni sobie perspektywę intelektualną poznania, pomija i nie uwzględnia świata przeżywanego, nie poznaje bogactwa jakościowych, zmysłowych przeżyć cielesnych. Tymczasem ciało jest autonomicznym nośnikiem informacji odczytywanych na poziomie znaku, metafory, odczucia kinestetycznego, emocjonalnego fizycznego. Treści te nie będą mieć swojego miejsca w nauce, jeśli nie rozszerzymy definicji danych, które poddajemy i tak ostatecznie procesowi nazywania i ujmowania w pojęcia. Wyłonienie cech charakterystycznych dla opisu ciała w perspektywie fenomenologicznej, dostępnego w doświadczeniu wewnętrznym, to zabieg autorski i nowy w odniesieniu do kultury fizycznej. Pozwala on nazwać założenia dotyczące człowieka i jego ciała, przyjmowane często nieświadomie w teorii sportu, rekreacji, rehabilitacji i wychowania fizycznego. „Integracja podmiotu poznania” to koncepcja, w której opisany jest proces nabywania świadomości własnego ciała za pośrednictwem wrażeń kinestetycznych, przestrzennych, metafory ruchowej, percepcji swoich emocji. Uważam, że im więcej jest propozycji teoretycznych, które odsłaniają fenomen samopoznania, tym łatwiej będzie praktykom o inspiracje na poziomie konstruowania metod i rozwiązań, które te procesy będą inicjować w obszarach edukacji czy rehabilitacji.

Sport nie generuje w sposób automatyczny edukacyjnych korzyści dla zawodników. Są one uzależnione od pod-miotów, które powinny świadomie budować wysokiej jakości interakcje w środowisku sportowym. W literaturze pedagogicznej dotyczącej sportu dzieci i młodzieży dokonano już wieloaspektowej analizy roli trenera i rodziców. Nie dostrzega się jednak faktu, że na boisku sportowym obecny jest również sędzia, którego rzadko nazywa się wychowawcą. Można zadać pytanie: gdzie zagubił się sędzia w myśleniu o edukacji sportowej? Warto zaangażować go w ten proces, a przynajmniej uświadomić, że prezentowane przez niego postawy i zachowania na boisku nie pozostają bez znaczenia dla intelektualnego, moralnego, emocjonalnego i społecznego rozwoju młodych zawodników. Celem badań o charakterze eksploracyjnym była ocena jakości interakcji sędziego z zawodnikami podczas rozgrywek piłki ręcznej i piłki nożnej dzieci w wieku 9–12 lat. Przyjęto następujące założenia: wszystkie podmioty zaangażowane w organizację sportu dzieci i młodzieży powinny świadomie wykorzystywać jego edukacyjny potencjał; sędzia jest ważnym ogniwem w edukacji sportowej; interakcje sędzia–zawodnik stanowią podstawowy mechanizm oddziaływań edukacyjnych sędziego. W badaniach wyróżniono trzy domeny interakcji: (1) wsparcie emocjonalne; (2) organizacja gry; (3) wsparcie instruktażowe. Celem badań było również porównanie jakości interakcji sędzia–zawodnik w piłce noż-nej i piłce ręcznej oraz sprawdzenie, czy poziom jakości tych interakcji różnicowały doświadczenie sędziowskie i wynik. Badaniami objęto łącznie 50 osób: 25 sędziów piłki nożnej i 25 sędziów piłki ręcznej. Sędziowie piłki nożnej po-siadali licencje Mazowieckiego Związku Piłki Nożnej, a sędziowie piłki ręcznej Warszawsko-Mazowieckiego Związku Piłki Ręcznej. Wśród badanych było 43 mężczyzn i 7 kobiet. Do oceny jakości interakcji sędzia–zawodnik wykorzystano autorskie narzędzie bezpośredniej obserwacji Referee-Players’ Interaction Assessment Scoring System (R-PIASS). Interakcje sędzia–zawodnik obserwowano w trzech wyżej wymienionych domenach, na które składa się sześć wymiarów: pozytywny klimat, wrażliwość, kierowanie zachowaniem, biegłość, instruowanie, komunikowanie decyzji. Do opisu danych posłużono się podstawowymi metodami statystycznymi, takimi jak: średnia arytmetyczna, mediana, odchylenie standardowe, wartości procentowe itp. Normalność rozkładu zmiennych sprawdzono testem Shapiro-Wilka. W celu zbadania różnic w ocenach grup sędziów wyróżnionych ze względu na staż sędziowski i wynik meczu posłużono się nieparametrycznym testem U Manna-Whitneya oraz testem Chi-kwadrat Pearsona. Istotność po-między ocenianymi trzema domenami badano testem ANOVA Friedmana i w konsekwencji również testem Wil-coxona dla par obserwacji. Wewnętrzną spójność narzędzia zbadano przy pomocy współczynnika alpha Cronbacha. Strukturę związków między zmiennymi badano przy pomocy eksploracyjnej analizy czynnikowej (EFA). Czynniki główne wyodrębniono metodą składowych głównych (PCA) z rotacją Oblimin. Porównanie ocen jakości interakcji sędzia–zawodnik pomiędzy grupami sędziów wyróżnionymi ze względu na doświadczenie zawodowe nie wykazało istotnych statystycznie różnic zarówno wśród sędziów piłki nożnej, sędziów piłki ręcznej, jak i ogółu badanych w żadnym z sześciu wymiarów. Wyniki analiz wykazały również, że wynik meczu nie wpłynął istotnie na oceny sędziów piłki nożnej w żadnym wymiarze. Natomiast różnice te były istotne wśród sędziów piłki ręcznej w następujących wymiarach: kierowanie za-chowaniem (Z = -2,653; p < 0,05); biegłość (Z = -2,854; p < 0,05) oraz instruowanie (Z = -3,102; p < 0,05). Różnice te polegały na tym, że sędziowie sędziujący mecze z wyraźną przewagą jednej z drużyn zostali istotnie wyżej ocenieni w zakresie wyżej wymienionych wymiarów, niż sędziowie prowadzący mecze „na styku”. Z kolei, biorąc pod uwagę ogół badanych sędziów, wyniki przeprowadzonych analiz wykazały brak istotnych różnic we wszystkich wymiarach. Uzyskane w poszczególnych wymiarach oceny jakości interakcji sędzia–zawodnik przełożyły się na oceny wyszczególnionych domen. W siedmiostopniowej skali, niezależnie od badanej grupy, najwyżej została oceniona organizacja gry (piłka nożna 5,6±1,1; Mdn = 5,5; piłka ręczna 4,9±1,5; Mdn = 5,0). W grupie sędziów piłkarskich obserwowano natomiast istotnie wyższe wartości w zakresie wsparcia emocjonalnego (4,6±1,5; Me = 4,5 vs. 3,1±0,9; Me = 3,0) oraz wsparcia instruktażowego (5,2±1,8; Me = 6,0 vs. 4,2±1,4; Me = 4,0). Jeśli przyjmiemy, że sędzia powinien wspierać trenerów i rodziców w realizacji edukacyjnej funkcji sportu dzieci i młodzieży, to wyniki badań wskazują obszary jego działań, które można poprawić. Przeprowadzone badania do-starczyły empirycznych dowodów, mogących stać się pod-stawą do modyfikacji dotychczasowych programów szkoleniowych dla sędziów, prowadzonych przez lokalne i krajowe związki sportowe. Sędziów należy przeszkolić w budowaniu pozytywnego klimatu, polegającego na tworzeniu emocjonalnych więzi z zawodnikami (bliskość fizyczna, rozmowa towarzyska), wyrażających się entuzjastyczną postawą i radością z kontaktów (uśmiech, zaangażowanie, pozytywne reakcje, pozytywne komentarze, pełen szacunku i włączający język, używanie imion graczy, słuchanie graczy). Ponad-to, należy nauczyć ich aktywnego monitorowania emocjonalnych, poznawczych, społecznych i zdrowotnych potrzeb zawodników, a także reagowania na potrzeby graczy oraz rozwiązywania powstałych w związku z tym problemów.

Prezentowany w monografii materiał jest oparty na dorobku badań projektu statutowego Ds.-300 (z lat 2016-2019), na temat historycznych i współczesnych warunków aktywnego wypoczynku dzieci i dorosłych w środowisku zurbanizowanym. Była to kontynuacja wcześniejszego projektu statutowego Ds.-114 AWF z lat 2008-2011 o tej samej problematyce. Oba projekty były realizowane na Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie na podstawie grantów Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. W Polsce współczesnej mamy tereny wypoczynku i rekreacji, które są zakładane w sąsiedztwie osiedli mieszkaniowych, placówek oświaty, w parkach miejskich, przy plażach, bulwarach i promenadach, na terenie rodzinnych ogródków działkowych. Place zabaw i siłownie plenerowe coraz częściej towarzyszą też innym obiektom użyteczności publicznej: instytucjom sakralnym, placówkom muzealnym, restauracjom, stacjom benzynowym, parkingom przy autostradach. W drugiej połowie XX wieku pojawiły się integracyjne place zabaw i urządzenia na publicznych terenach wypoczynku i rekreacji, z których mogły korzystać osoby z różnego rodzaju niepełnosprawnością. W XXI wieku mamy do czynienia z obiektami plenerowymi nie znanymi wcześniej na publicznych terenach otwartych, między innymi: siłowniami plenerowymi, street workout (parkami drążkowymi), skateparkami i parkami linowymi. Wybór racjonalnego rozwiązania dla programu inkluzyjnych terenów jest wypadkową wielu różnorodnych i istotnych czynników, z jednej strony uwarunkowany możliwościami terenowymi, środkami, jakimi dysponuje inwestor oraz regulacjami wynikającymi z przepisów prawa, z drugiej oczekiwaniami przyszłych użytkowników. Projekt musi ponadto uwzględnić warunki obiektywne: lokalizacyjne, a w tym między innymi: wielkość i ukształtowanie terenu, warunki wodno-gruntowe, orientację działki wobec stron świata, uzbrojenie w podstawo-we media, skomunikowanie z osiedlem mieszkaniowym, stopień insolacji terenu, kierunki wiatrów, wielkość opadów i możliwości odprowadzenia wody deszczowej, występujące rośliny i diagnozę ewentualnych silnych alergenów, jakość środowiska (hałas, zanieczyszczenia pyłowe i gazowe), estetykę otoczenia. Coraz większą uwagę przywiązuje się też do wyboru urządzeń pozwalających na wszechstronną stymulację psychofizyczną użytkowników oraz zapewnienie im maksimum bezpieczeństwa. W tym ujęciu problematyka inkluzyjnych terenów dla aktywnej rekreacji w pobliżu miejsca zamieszkania była tematem naszych prac badawczych. W pierwszym etapie badań interesowały nas zagadnienia czysto teoretyczne: historia terenów przeznaczonych i urządzonych dla aktywnej rekreacji w Polsce, informacje o regulacjach prawnych i najnowszych tendencjach i poszukiwań planistycznych w tym zakresie. W drugim etapie badań chcieliśmy poznać sposób urządzenia i wykorzystania wybranych obiektów (placów zabaw, siłowni plenerowych, placówek oświatowych z oddziałami integracyjnymi), a także opinie użytkowników na temat terenów aktywnej rekreacji położonych w pobliżu miejsca stałego zamieszkania. Na potrzeby części teoretycznej badań kwerendę biblioteczną przeprowadzono w zbiorach naukowych w Warszawie, natomiast badania terenowe (obserwacja w oparciu o strukturalizowane kwestionariusze-karty obiektów, dokumentacja fotograficzna i strukturalizowane wywiady) przeprowadzono na wybranych placach zabaw, siłowniach plenerowych i placówkach oświaty z oddziałami integracyjnymi w Warszawie i kilkunastu miastach Mazowsza. Uzyskany w ten sposób materiał badań (karty obiektów, wywiady i dokumentacja fotograficzna) pozwolił na wysunięcie uogólnionych wniosków. W wyniku badań terenowych na 63 placach zabaw dysponowaliśmy kartami tych obiektów oraz 116 wywiadami, w wyniku badań na 49 siłowniach plenerowych dysponowaliśmy kartami tych obiektów oraz 100 wywiadami; plonem badań były również cztery karty obiektów w wyniku prac prowadzonych w placówkach oświatowych z oddziałami integracyjnymi. Z materiału badań terenowych wynika, że zarówno tradycyjne place zabaw dla dzieci, jak i nowość jaką są siłownie plenerowe, obecne dopiero od kilku lat na terenach publicznych w Polsce, są niezwykle ważne dla codziennej aktywności fizycznej lokalnej społeczności. Nasi respondenci podkreślali konieczność budowania nowych obiektów, stałej modernizacji i ulepszania już istniejących. Jest to ważny sygnał dla władz lokalnych odpowiedzialnych za promocję zdrowia i jednocześnie za racjonalną politykę przestrzenną o potrzebie rezerwy odpowiedniej ilości terenów otwartych dla takiego ważnego celu. Ponadto w wielu przeprowadzonych wywiadach z użytkownikami terenów wypoczynku i aktywnej rekreacji, podkreślano z naciskiem potrzebę zakładania inkluzyjnych i obszernych terenów wypoczynku i rekreacji w pobliżu osiedli mieszkaniowych, z urządzeniami atrakcyjnymi i bezpiecznymi dla wszystkich członków społeczności lokalnej, bez względu na wiek i stopień sprawności fizycznej: rodziców i dzieci, dziadków i wnuków – tak, aby rodziny mogły ćwiczyć razem w tym samym czasie, blisko siebie. Słowa kluczowe: inkluzyjność, aktywna rekreacja, tereny wypoczynku i rekreacji, społeczność lokalna

Głównym problemem podjętym w pracy była identyfikacja deficytów w rozwoju somatycznym i motorycznym osób z dysfunkcją wzroku (DW), na podstawie oceny zmian podstawowych cech budowy ciała, a także kondycyjnych i koordynacyjnych zdolności motorycznych za pomocą norm wyznaczonych dla pełnosprawnych rówieśników w badaniach długofalowych i przesiewowych. Dokonano też oceny rzetelności narzędzi do funkcjonalnej oceny równowagi oraz bilateralnej koordynacji. W badaniach długofalowych dzieci i młodzieży niewidomej, niezwykle rzadko spotykanych w piśmiennictwie, w trakcie 4-5 letnich obserwacji powtarzanych co pół roku, uczestniczyły 54 osoby w wieku 7-16 lat z Ośrodka Szkolno-Wychowawczego w Laskach. Oceny równowagi 175 osób w wieku 6-16 lat z DW, dokonano w pięciu Ośrodkach Szkolno-Wychowawczych w Polsce. W badaniach koordynacji bilateralnej, wzięło udział 75 osób niewidomych w wieku 7-17 lat z Ośrodka w Laskach. Do oceny podstawowych cech somatycznych oraz wyników w próbach sprawności fizycznej z baterii Physical Fitness Testing of the Disabled Project UNIQUE [Winnick i Short 1985], wykorzystano siatki centylowe oraz tabele punktowe opracowane dla populacji ogólnopolskiej [Dobosz 2012a, 2012b]. W badaniach równowagi oraz koordynacji bilateralnej osób niewidomych zastosowano testy funkcjonalne z baterii Bruininks-Oseretsky Test of Motor Proficiency, Second Edition (BOT-2) [Bruininks i Bruininks 2005a, 2005b]. Działaniami terapeutycznymi w zakresie poprawy zdolności utrzymania równowagi, powinny być objęte zwłaszcza osoby, u których stwierdzono największe deficyty, tzn. niewidome dzieci (kategoria 4 i 5, wg WHO) w wieku 6-11 lat.

Główny nurt podjętych w niniejszej pracy problemów ogniskuje się wokół trzech zasadniczych pojęć, a mianowicie: transformacji systemowej, młodzieży oraz kultury fizycznej. Zazwyczaj, gdy przychodzi zmierzyć się nam z problemem, który łączy w sobie wiele odrębnych często wątków, staramy się odnaleźć pewne punkty orientacyjne pozwalające w miarę sprawnie poruszać się w owej złożonej materii. Transformacja (o czym bardziej szczegółowo będzie mowa w dalszych rozdziałach) bez względu na to, jaką formę przymiotnikową do niej dopiszemy (ustrojowa, systemowa) oznacza zmianę całościową, rozciągającą się na wszystkie obszary życia społecznego. W takich przypadkach najłatwiej zauważamy, jak dalece są one ze sobą powiązane, a ich autonomia jawi się już nie jako coś bardzo względnego, lecz skłonni jesteśmy sądzić, że w ogóle nie istnieje. Ów proces porządkowania narzuca w tym przypadku schemat zamykający się w kręgu trzech kategorii: polityki, gospodarki i społeczeństwa. Polityka to przede wszystkim sfera idei, ale też – poprzez fakt sprawowania władzy – możliwość stanowienia praw, które mogą w sposób zgodny z intencjami prawodawcy (lub też niezamierzony) wpływać na inne obszary życia społecznego. Gospodarka to machina tworząca materialne podstawy realizacji idei, ale też machina, której niesprawność może skutecznie atrakcyjność idei osłabiać. I wreszcie społeczeństwo, a więc poszczególne jednostki powiązane siecią wzajemnych relacji, które nie tylko starają odnaleźć się w tym wszystkim, lecz dokonują ustawicznej oceny własnego położenia, bilansu zysków i strat, a ewentualne niezadowolenie społeczne, jak pokazuje najnowsza historia, może nawet stworzyć sytuacje, które są w stanie doprowadzić do zmian w sferze polityki. „Rewolucje – jak sentencjonalnie stwierdza L. Kołakowski w swoich Miniwykładach o maxi-sprawach – są na ogół dziełem ludzi młodych...”. To w ich umysłach rodzą się idee, to oni są siłą prowadzącą do zmiany istniejącego porządku. Można oczywiście zastanawiać się czy to, co wydarzyło się w Polsce w okresie bezpośrednio poprzedzającym rok 1989 jak i latach następnych, w ścisłym tego słowa znaczeniu było rewolucją. Jednak bez względu na to, czy procesy te określimy tym właśnie mianem, ewolucją, transformacją, czy po prostu zmianą społeczną, bezsprzeczne pozostaje, że była ona dziełem ludzi młodych. W majowych i sierpniowych strajkach roku 1988 jak i w wielu innych działaniach poprzedzających obrady „Okrągłego stołu”(6.II-5.IV.1989 r.) ton nadawali przede wszystkim studenci i młodzi robotnicy. Przedstawiciele młodego pokolenia byli też siłą sprawczą wielu przemian, jakie później dokonywały się w kraju (np. strajki studentów w maju i czerwcu 1989 r., a więc już po podpisaniu porozumień „Okrągłego stołu” o rejestrację Niezależnego Zrzeszenia Studentów). Okres młodości osób objętych omawianymi tu badaniami przypadł na czas szczególny. Uczestnicy pierwszego badania dziś zbliżają się do czterdziestki, a niektórzy już ją przekroczyli. Wówczas, gdy stanowili „obiekt naukowych zainteresowań”, ich doświadczenia życiowe odnosiły się do czasów realnego socjalizmu, a czas wejścia w dorosłość przypadł na pierwsze lata okresu transformacji. Czas dorastania uczestników drugiego badania zbiegł się z jej kolejnymi dokonaniami, a wejście w dorosłe życie następuje w całkowicie innej rzeczywistości. Z punktu widzenia zdarzeń, które miały miejsce w naszym kraju, problemy kultury fizycznej trudno zaliczyć do najważniejszych. Ponieważ jednak podlegają one tym samym uwarunkowaniom, co wszystkie obszary życia społecznego, szereg działa reformatorskich objął także i ten obszar. I tu pojawia się pytanie, czy w tej odmienionej rzeczywistości uległ zmianie stosunek młodzieży do kultury fizycznej? Teoretycznie obie badane zbiorowości dzieli wszystko albo prawie wszystko. Różne doświadczenia wyniesione z czasu dorastania, odmienne problemy, z jakimi przyszło im się zmierzyć, a także świat wartości manifestujący się w zachowaniach i to nie tych wielkich, heroicznych, lecz zwykłych, codziennych, prozaicznych. Tak bowiem większość badanych postrzega kulturę fizyczną, jako jeden z elementów towarzyszących naszemu życiu. Element to ważny, ale – trochę na przekór temu, jak chcieliby widzieć ją ludzie profesjonalnie z kulturą fizyczną związani – nie najważniejszy. Wśród ogromu spraw i problemów, jakie niesie codzienność, zabiegi wokół własnego zdrowia, sprawności, dbałości o rozwój ustępują miejsca innym, często mającym wymiar czysto egzystencjalny. Zasadne więc wydaje się pytanie: czy przedstawiciele pokolenia końca epoki realnego socjalizmu i pokolenia epoki transformacji – mający tak różne doświadczenia życiowe, funkcjonujące w zgoła odmiennych warunkach – różnią się w podejściu do kultury fizycznej, czy też – wbrew temu, co można założyć – są oni do siebie bardzo podobni?

W prezentowanej książce skupiliśmy się na niematerialnym (społecznym i symbolicznym) wymiarze kultury gier elektronicznych. Jej wymiar materialny prezentowany jest przez autorów raczej w kontekście samych gier i analizy roli technologii przesyłu danych oraz rodzajów nośników gier, niż rozważań dotyczących konkretnych rozwiązań technicznych w e-sporcie. Pewnym wyjątkiem jest w tym przypadku rozdział dziewiąty, autorstwa Tomasza Sahaja, poświęcony aplikacyjnym walorom elektronicznych urządzeń wspomagających aktywność ruchową. Książka składa się z dziesięciu rozdziałów, których autorzy eksplorują wybrane, istotne zagadnienia lokujące się w stosunkowo nowym dyskursie badawczym na temat elektronicznego sportu. Korzystają przy tym z podejść, paradygmatów i metod charakterystycznych dla reprezentowanych przez nich dziedzin i dyscyplin naukowych (filozofii, socjologii, prawa i nauk o kulturze fizycznej). Ich doświadczenie zawodowe oraz wieloletnie zainteresowanie e-sportem i sportem tradycyjnym (które przedstawiamy w krótkich notach biograficznych) pozwoliło na przygotowanie naszym zdaniem solidnych merytorycznie, aktualnych i interesujących prac, które mogą służyć jako wiarygodne źródło ugruntowanej wiedzy o e-sporcie, ale także użyteczny materiał dydaktyczny, wykorzystywany w trakcie zajęć, kursów lub studiów poświęconych w całości lub częściowo temu właśnie fenomenowi.

Research studies on the morphological determinants of motor skills fall within the field of interest of a relatively young discipline termed kinan-thropometry. The name has its roots in the Greek words kinein (to move), anthropos (human), and metrein (to measure). The guide is an auxiliary material for conducting practical classes in the field of sport. The content of the guide is intended to show students what kinanthropometry is as a relatively new academic subject. Its purpose is to provide a set of refer-ence methods for kinanthropometric diagnostics. Measurements are usu-ally carried out using anthropometric methods and then used for analysis in the context of the effects of human movement activities. The popularity of kinanthropometry is growing worldwide while it is used in many research areas, especially in physical culture and medical and health sciences. Kinanthropometry has applications in many fields includ-ing, for example, ergonomics, nutrition, healthcare, and injury prevention. Its goal is to gain a thorough understanding of the functioning of the hu-man body by measuring its size, shape, proportion, and tissue composi-tion in relation to health, physical activity, and motor performance. With the analysis of the relationship between morphological structure and mo-tor effects, kinanthropometry contributes significantly to optimizing the training of athletes by reducing the risk of injury and development of ap-propriate therapeutic strategies. Studies conducted in children provide additional opportunities to identify, in the early stages of human develop-ment, their sports potential, whereas simultaneous tracking of changes over time in groups of non-athletes and athletes makes it possible to de-termine the impact of early sports training on the course of development and maturation. The practical part of the guide is organized so that it will be useful for future coaching work, independent scientific research, and undergraduate, master's, or doctoral theses. In all content, emphasis is placed on tests, protocols and procedures, data collection, data analysis, and correct interpretation of results.

Czy można kogoś nauczyć czegokolwiek bez jego zgody? Chyba nie. Dlatego w pełni zgadzam się z Henrykiem Grabowskim, który pisze, że cyt. „.. sztuka nauczania nie polega na przekazaniu informacji (to nie wymaga żadnej sztuki), lecz na motywowaniu do jej przyjmowania” (Grabowski 2007, s.,18). Parafrazując tę myśl można powiedzieć, że należy zrobić wszystko by studentom, którzy pragną być animatorami, instruktorami czy trenerami, „chciało się chcieć” zdobywać wiedzę i umiejętności, a osiągając odpowiednie kompetencje mieli świadomość potrzeby uczenia się przez całe życia. Ponieważ miarą ogólnie pojętej mądrości jest świadomość tego, czego się nie wie, a nie tylko to, co się wie. Monografia stanowi jednolite tematycznie opracowanie naukowe, obejmujące swoim zasięgiem rekomendacje dotyczące postępowania w podejmowaniu aktywności rekreacyjnej (aktywności fizycznej), we wszystkich okresach ontogenezy, działalności ukierunkowanej przede wszystkim na zdrowie, a co za tym idzie, poprawę jakości życia współczesnego człowieka. Podjęte w książce „Metodyka rekreacji – warsztat pracy specjalisty” wątki tematycznie dotyczą rekreacji ruchowej jako składnika zdrowego stylu życia, stymulatorów uczestnictwa (a w nim uwarunkowań, motywów, barier uczestnictwa w rekreacji ruchowej) oraz roli środowisk wychowujących do rekreacji ruchowej i znaczenia animacji w tym działaniu. Omówiono także zdolności motoryczne człowieka w ontogenezie. W kolejnych rozdziałach uwzględniona została wiedza z zakresu programowania realizacji i oceny skuteczności aktywności rekreacyjnej, czyli ogniwa procesu rekreacji ruchowej, będące podstawą wszelkiej działalności rekreacyjnej, a następnie uszczegółowienie tej wiedzy w treningu zdrowotnym (rekreacyjnym) oraz wskazówkach metodycznych dotyczących prowadzenia zajęć z grupami celowymi i specjalistycznymi. Kolejne rozdziały dotyczą opisu sylwetki zawodowej anima-tora/instruktora/trenera, stylów kierowania grupą oraz zasad zachowania bezpieczeństwa na zajęciach rekreacji ruchowej i działalności zgodnej z wybranymi przepisami prawnymi. Całość zamykają słownik pojęć i piśmiennictwo. Takie kompendium wiedzy, naszym zdaniem, stanowi podstawę budowania dobrego warsztatu specjalisty rekreacji ruchowej (animatora/ instruktora/ trenera/ organizatora/ menagera), zawiera również treści, będące ważnym elementem w efektach kształcenia absolwentów Akademii Wychowania Fizycznego. Animator kultury fizycznej, w swojej pracy, to człowiek wzorcotwórczy, prowadzący sportowy i higieniczny tryb życia, aktywnie spędzający swój czas wolny. Bardzo trafna w tym przypadku wydaje się być myśl Seneki, który mówił że: „Najmniej działa się tym co się mówi, więcej tym co się robi, ale najwięcej tym kim się jest”. Powinien on niezależnie od zadań i sytuacji, jakie spotkać może w swojej pracy, być profesjonalistą, prezentować wysoki poziom kultury osobistej i umiejętności współdziałania z ludźmi. Profesjonalizm przejawia się przede wszystkim, w posiadaniu i wykorzystaniu wiedzy podstawowej i umiejętności warsztatowych. Łączy się to ze znajomością zarówno ogólnych zasad postępowania (zasad dydaktyczno-wychowawczych), form, metod, i środków nauczania, sposobów programowania i realizacji oraz technik badania skuteczności tego działania, jak też sposobów komunikowania się z grupą. Ważną umiejętnością animatora/ instruktora rekreacji jest również wprowadzenie i utrzymanie właściwej atmosfery zajęć, umożliwiającej ćwiczącym wypoczynek i rozrywkę. Dobra prezencja, czyli poprawna sylwetka, estetyczny wygląd oraz odpowiednia sprawność ogólna i specjalistyczna to podstawowe zewnętrzne atrybuty instruktora podnoszące jego prestiż w oczach uczestników zajęć. Chcąc osiągać jak najlepsze efekty pracy – tworząc swój warsztat pracy – instruktor nie może zapomnieć o: •ustawicznej pracy nad sobą. Dotyczy to zarówno wiedzy, jak i umiejętności technicznych i podtrzymywania własnego potencjału wydolności i sprawności fizycznej, •podmiotowym traktowaniu uczestnika, •zachowaniu odpowiedniej proporcji pomiędzy dyscypliną a tolerancją, •preferowaniu w pracy i w życiu zasady „fair play”, •tworzeniu właściwej atmosfery na zajęciach. Poczucie humoru sprzyja klimatowi współpracy i współdziałania, a uśmiech jest nierozerwalnie związany z dobrą zabawą i rozrywką, co gwarantuje właściwy wypoczynek, •prospektywnej-przyszłościowej wizji swoich działań. Najważniejsze w tym procesie jest kim człowiek się staje, a nie kim jest. To także twórczy charakter postawy instruktora czyli gotowość do innowacyjnych zachowań – działań, •prozdrowotnej roli aktywności ruchowej w życiu człowieka, •zachowaniu bezpieczeństwa i higieny pracy. Treści znajdujące się w tej książce nie są gotową receptą na osiągnięcie sukcesu. Każde działania, dotyczące nawet tej samej grupy wiekowej, są inne. Zróżnicowany jest odbiorca, warunki, cele czy motywy podejmowania aktywności. Mamy jednak nadzieję, że umiejętne wykorzystanie wiedzy zawartej w tej pozycji pomoże w budowaniu dobrego warsztatu specjalisty rekreacji ruchowej. Należy jednak zawsze pamiętać, że sukces zależy nie tylko od merytorycznego przygotowania, ale od inwencji, charyzmy, kreatywności i trafności dokonywanych wyborów. Zatem życzę, potencjalnym animatorom i instruktorom aktywności rekreacyjnej, powodzenia i sukcesów w budowaniu własnego warsztatu pracy.

Regularna aktywności ruchowa, racjonalne żywienie oraz higieniczny tryb życia - to zasady, którymi kierować się powinien każdy człowiek, bez względu na wiek, stan zdrowia czy status społeczny. Harmonijny styl życia, zapewniający ludziom dobry stan zdrowia zarówno fizycznego, jak i psychicznego, określany jest w piśmiennictwie światowym terminem wellness, którego hasło przewodnie brzmi feel good – dobrze się czuć! Aby zachować dobrą kondycję psychofizyczną, niezbędna jest odpowiednia aktywność ruchowa wpisana na stałe w styl życia człowieka. Jest to szczególnie ważne w przypadku osób starszych. Im człowiek jest starszy, tym większy wpływ na jakość jego życia, czyli sprawność, samodzielność i niezależność, mają regularne ćwiczenia fizyczne. Na świecie promuje się różnego rodzaju programy ćwiczeń propagujące zdrowy styl życia osób starszych, np. program aerobowy, siłowy, stretchingowy - zależnie od upodobań i możliwości uczestników. Tych schematów nie można jednak po prostu przekładać na polskie realia, gdyż inne są warunki, potrzeby, możliwości i oczekiwania ludzi w tym wieku w naszym kraju. W Polsce, podobnie jak w innych krajach Europy, społeczeństwo systematycznie się starzeje. W 2000 r. osoby w wieku powyżej 60 lat stanowiły 16,4 % ogółu ludności (mężczyźni -13,5%, kobiety - 19,2%). Przewiduje się, że w roku 2020 grupa ta powiększy się do 22,4% całej populacji. Z danych ogólnopolskich wynika, że ponad 50% badanych deklaruje potrzebę ruchu, ale tylko 7% osób w wieku 60 -64 lat i 0,6 % w wieku 80 lat i więcej - podejmuje regularną aktywność ruchową (Łobożewicz 1991). Powstaje więc pytanie, jak promować aktywność ruchową w tej grupie wiekowej, jak zachęcić, rozmiłować osoby starsze do systematycznych działań rekreacyjnych? Brak odpowiedniej motywacji do systematycznej aktywności ruchowej z jednej strony i piętrzące się bariery utrudniające uczestnictwo z drugiej strony uświadamiają nam, że w promocji zdrowego stylu życia osób starszych przede wszystkim brakuje: •właściwie prowadzonej polityki społeczno - zdrowotnej na wszystkich szczeblach zarządzania (w Sejmie i Senacie RP, w organach samorządowych i w środowiskach opiniotwórczych); •efektywnej edukacji zdrowotnej we wszystkich okresach ontogenezy; •powszechnego dostępu do zajęć z zakresu kultury fizycznej zarówno kobiet, jak i mężczyzn po 60. roku życia, stosownie do ich możliwości zdrowotnych, sprawnościowych czy finansowych. (...........) Celem PRROS jest promocja zdrowego stylu życia wśród osób starszych. Świadomość, że w coraz większym stopniu można zapobiec chorobom powoduje, iż próbujemy poznać metody utrzymania organizmu w dobrym zdrowiu. W przypadku chorób cywilizacyjnych istnieją dwa rodzaje zachowań: 1) wzięcie na siebie odpowiedzialności za własne zdrowie zdobywając informację z zakresu profilaktyki i terapii ewentualnego schorzenia, oraz 2) bezczynne czekanie na samoistne ustąpienie dolegliwości i korzystanie z opieki lekarza dopiero wtedy, gdy stan zdrowia ulega radykalnemu pogorszeniu, a zaawansowanie choroby jest tak duże, że rokowanie co do wyleczenia często bywa niepomyślne. Ludzie coraz częściej zdają sobie sprawę z konieczności podejmowania działań zapobiegających określonym chorobom. Chcieliby cieszyć się dobrym zdrowiem i samopoczuciem do późnych lat życia, ale nie wiedzą jakie podjąć działania, żeby urzeczywistnić te pragnienia. U osób starszych małe zainteresowanie rekreacją, brak motywacji oraz potrzeb jej uprawiania, wynika przede wszystkim z niewiedzy lub niedostatecznej informacji co do prozdrowotnej roli właściwie prowadzonej aktywności ruchowej, a także z braku hedonistycznych doznań, wynikających z samego uczestnictwa w rekreacji ruchowej. W ramach promocji zdrowia, uczestnictwo w PRROS stanowi pierwszy krok do zmiany stylu życia. Prozdrowotne zachowania, czyli odpowiednia aktywność ruchowa, właściwe żywienie, wypoczynek, higieniczny tryb życia - to najlepsza profilaktyka chorób, to lek najskuteczniejszy, najtańszy i bez działań ubocznych.

Zajęcia z elementami sportów walki w szeroko rozumianej aktywności fizycznej stają się obecnie coraz bardziej popularne. Są kierowane głównie do młodej grupy odbiorców, przy czym pojawiają się coraz to nowe nazwy Japońskich, Koreańskich, Chińskich, Izraelskich czy Brazylijskich sztuk walki. W większości przypadków działają one na komercyjnych zasadach, oferują więc to na co jest w danym momencie zapotrzebowanie, zmieniając nazwę oferowanej sztuki walki na jeszcze bardziej dziwnie brzmiącą. W ten sposób pojawiło się całe mnóstwo propozycji (bo przecież nie dyscyplin czy sztuk walki), których działalność sprowadza się do propagowania coraz bardziej brutalnych form walki. Alternatywą brutalizacji zachowań społecznych pozostają sporty walki, w których w oparciu o doświadczenia trenerskie oraz teorie sportu wypracowane zostały zasady i metody oddziaływania na młody organizm. Przy czym oddziaływanie to dotyczy nie tylko sfery fizycznej ale również i duchowej. Zapasy, choć pewnie większe wrażenie zrobiłbym używając nazwy (ang.) WRESTLING, dają niezwykłą możliwość wpływania na rozwój młodego organizmu. W trakcie treningu następuje rozwój wszystkich cech fizycznych: siły, szybkości, gibkości, wytrzymałości. Elementy walk zapaśniczych znajdują się w programach wychowania fizycznego w USA, Niemczech, Turcji czy Mongolii. Książka ta z uwagi na duże braki w literaturze z zakresu tej dziedziny kultury fizycznej, w pierwszej kolejności stanowi odpowiedź na liczne zapytania moich studentów i studentek, którym przybliżałem tę dyscyplinę sportu. Mam nadzieję, że będzie ona stanowić dla nich źródło motywacji do ciągłego poszukiwania i prowadzenia własnych przemyśleń w przyszłej pracy nauczyciela wychowania fizycznego. Drugą grupą, do której skierowana jest ta książka są oczywiście instruktorzy i młodzi trenerzy zapasów, którzy dzięki niej będą mogli uzupełnić swój warsztat pracy. Dla doświadczonych trenerów, trenerów kadry, chciałbym by była ona inspiracją do propagowanie zapasów poprzez publikacje swoich doświadczeń i wiedzy trenerskiej, gdyż w tym zakresie jest jeszcze dużo do zrobienia.